ΣΚΕΨΕΙΣ ΠΑΝΩ ΣΤΗ ΦΥΣΙΟΛΟΓΙΑ ΤΗΣ ΕΛ / Κ

[Σώτος Χριστοδούλου]

ΜΕΡΟΣ 2

ΤΟ ΚΡΑΤΗΜΑ ΤΗΣ ΑΝΑΠΝΟΗΣ


Τη στιγμή που το άτομο μπαίνει σε κατάσταση άπνοιας στους πνεύμονές του υπάρχει μια μικρή ποσότητα οξυγόνου και μια πρόσθετη ποσότητα είναι συνδεδεμένη με την αιμοσφαιρίνη του αίματος. Οι ποσότητες αυτές με μια μέγιστη εισπνοή, αρκούν για να συντηρήσουν τη λειτουργία των μεταβολικών διαδικασιών χωρίς ενεργειακό έλλειμμα, σε ένα φυσιολογικό άτομο για 3 λεπτά περίπου. Η σταδιακή μείωση του οξυγόνου κατά τη διάρκεια της άπνοιας σπρώχνει το μεταβολισμό προς την αναερόβια πλευρά. Το εναποθηκευμένο γλυκογόνο μπορεί να διασπαστεί σε γαλακτικό οξύ υποστηρίζοντας τις μεταβολικές διεργασίες για άλλο 1 λεπτό περίπου.

Τα προϊόντα της αερόβιας καύσης που είναι το διοξείδιο του άνθρακα και της αναερόβιας διάσπασης του γλυκογόνου που είναι το γαλακτικό οξύ είναι οξέα και τείνουν να κάνουν τα βιολογικά υγρά συμπεριλαμβανομένου και τους πλάσματος του αίματος, περισσότερο όξινα. Η συνεχής παραγωγή τους θα ξεπεράσει σε κάποιο σημείο την ρυθμιστική ικανότητα του αίματος να κρατά την οξύτητά του σταθερή και θα οδηγήσει σε μια κατάσταση που ονομάζεται οξέωση. Η οξέωση έχει μεταξύ άλλων και ένα γνωστό στους περισσότερους σύμπτωμα που είναι το αίσθημα ότι τα πόδια μας καίνε μετά από μια παρατεταμένη άπνοια.

Κάτω από κανονικές συνθήκες το διοξείδιο του άνθρακα που παράγεται διαχέεται έξω από τα κύτταρα. Το αυξημένο διοξείδιο του άνθρακα αποτελεί ένα ερέθισμα που θέτει σε συναγερμό το σώμα βαρώντας καμπανάκι. Η προειδοποίηση αυτή είναι πάρα πολύ βασική για τους απνεϊστές και θα πρέπει να την λαμβάνουν υπόψη. Τι σημαίνει να την λαμβάνουν υπόψη; Σημαίνει με την πρώτη προειδοποίηση, με το πρώτο αίσθημα δυσφορίας, με την πρώτη σύσπαση στην περιοχή του θώρακα ή του διαφράγματος θα πρέπει να αρχίζουν την ανάδυση ή ακόμα καλύτερα να φτάσουν σε ένα σημείο αντίληψης τέτοιας ώστε να μπορούν να αρχίζουν την ανάδυση τους, πριν να κτυπήσει το καμπανάκι. Επίσης είναι βασικότατο να αποφεύγονται όλες εκείνες τις ενέργειες που θα προκαλούσαν καθυστέρηση στο καμπανάκι. Τέτοιες ενέργειες όπως θα δούμε και πιο κάτω είναι ο υπεραερισμός πριν την βουτιά. Αν το σώμα αγνοήσει το καμπανάκι το διοξείδιο του άνθρακα συνεχίζει να ανεβαίνει, το γαλακτικό συνεχίζει να ανεβαίνει, το οξυγόνο συνεχίζει να εξαντλείται και ρισκάρουμε απώλεια των αισθήσεων από υποξία πριν ακόμα ο προστατευτικός μηχανισμός του διοξειδίου του άνθρακα και του γαλακτικού ειδοποιήσει το σώμα .

Το διοξείδιο του άνθρακα είναι ο βασικός ρυθμιστής της ανθρώπινης αναπνοής. Πώς το διοξείδιο του άνθρακα ρυθμίζει την αναπνοή; Το διοξείδιο του άνθρακα όταν φτάσει στον εγκέφαλο μπαίνει με σχετική ευκολία σε μια περιοχή που ονομάζεται χημειοευαίσθητη περιοχή του κέντρου της αναπνοής. Το κέντρο της αναπνοής αντιδρά με μια συνεχόμενη αύξηση της έντασης της αναπνευστικής διέγερσης. Το άτομο νιώθει ότι θέλει να πάρει αέρα και το αίσθημα αυτό με την αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα, ολοένα γίνεται και εντονότερο. Οι άνθρωποι μπορούν να κρατήσουν την αναπνοή τους με τη δύναμη της θέλησής τους για κάποιο χρονικό διάστημα ακόμα. Έχουν να παλέψουν με τους αναπνευστικούς μυς που συσπώνται αυτόματα και ακούσια, προκαλώντας μια γενικότερη σύσπαση στο θώρακα και μια συνεχή αύξηση της πίεσης μέσα στο θώρακα. Ο αέρας σπρώχνει την τραχεία και την επιγλωττίδα με ολοένα και μεγαλύτερη δύναμη. Έχουμε δηλαδή δύο δυνάμεις να αντιπαλεύουν. Από τη μία έχουμε τις αυτόματες συσπάσεις που φτάνουν στη περιοχή του θώρακα από τα βαθύτερα κέντρα του εγκεφάλου να σπρώχνουν τον αέρα προς τα έξω και από την άλλη έχουμε τα ερεθίσματα που φτάνουν επίσης στους αναπνευστικούς μυς από τον εγκεφαλικό φλοιό από τη σφαίρα της βούλησης που επιδιώκουν να κρατήσουν τον πνεύμονα σε έκταση και να αποφευχθεί η εκπνοή. Αν συνεχίσει να νικά δύναμη της θέλησης ο εγκέφαλος θα προχωρήσει στο επόμενο δυναμικό μέτρο που είναι η απώλεια του μυϊκού ελέγχου. Σε μια εκλαϊκευμένη προσέγγιση θα λέγαμε πως ο εγκέφαλος βλέποντας ότι τα πράγματα εξελίσσονται αρνητικά και οι διαταγές του αγνοούνται ή δεν έχουν αποτέλεσμα, «αποφασίζει» να μας αφαιρέσει την ικανότητα μυϊκού ελέγχου σε μια απέλπιδα προσπάθεια να αναπνεύσουμε. Αυτό ονομάζεται απώλεια του κινητικού ελέγχου (LostofMotorControl = LMC), μια κατάσταση που περιγράφεται από τους απνεϊστές ως «σάμπα».

Καθ’ όλη τη διάρκεια του κρατήματος της αναπνοής έχουμε μια σταδιακή μείωση του οξυγόνου, σταδιακή αύξηση του διοξειδίου του άνθρακα και αύξηση της συγκεντρώσεως γαλακτικού οξέος. Στη χημεία χρησιμοποιείται η έννοια του pHπου είναι ένας λογαριθμικός τρόπος μέτρησης της οξύτητας. Το φυσιολογικό pHτου αρτηριακού αίματος είναι 7,4. Περισσότερο όξινο pHσημαίνει μικρότερο αριθμό pH. Η άπνοια τείνει να μειώσει το pHστο αίμα, να το κάνει δηλαδή πιο όξινο. Όταν το αρτηριακό pHμειωθεί κάτω από 7,0 το νευρικό σύστημα καταστέλλεται τόσο πολύ ώστε το άτομο στην αρχή παρουσιάζει σύγχυση και αργότερα πέφτει σε κώμα. Όταν πλέον το σώμα έχει φτάσει στην κατάσταση απώλειας των αισθήσεων, βρίσκεται σε μια ενεργειακή χρεοκοπία με τις αποθήκες οξυγόνου στο κόκκινο, τη μεγαλύτερη ποσότητα γλυκογόνου να έχει μετατραπεί σε γαλακτικό, το κυτταρικό ATP και την CP σε κατάσταση ανεπάρκειας.

Η φύση έχει προνοήσει ώστε ο άνθρωπος να μην μπορεί να αυτοκτονήσει κρατώντας την αναπνοή του. Είδαμε πως όσο και να το θέλουμε ο κατώτερος εγκέφαλος που ελέγχει την ενεργειακή κατάσταση επιβάλλεται και κλίνει τον διακόπτη στέλλοντας τον ανώτερο εγκεφαλικό φλοιό όπου εδρεύει το κέντρο της βούλησης να «πάρει άδεια ασθενείας» ή «ρεπό». Έτσι δεν έχουμε πλέον τη πολυτέλεια της επιλογής που σημαίνει ότι χάνουμε το δικαίωμα να επηρεάσουμε περαιτέρω το κράτημα της αναπνοής. Η αναπνοή είναι από αυτό το σημείο μονόδρομος και ο πνεύμονας αναγκαστικά αδειάζει ανεξάρτητα από τη θέλησή μας. Φυσικά μετά την εκπνοή ακολουθεί εισπνοή. Η αποκατάσταση της αναπνοής οδηγεί σε επάνοδο των ενεργειακών επιπέδων του κυττάρου στα φυσιολογικά επίπεδα καθώς επίσης επαναφέρει τα χημικά ερεθίσματα όπως την οξύτητα του αίματος μέσα στα φυσιολογικά όρια.

Το συμβάν μπορεί να αποτελεί ένα παροδικό γεγονός που δεν αφήνει κατάλοιπα αν συμβεί σε μια άπνοια σαλονιού. Το άτομο αν κάθεται σε μια πολυθρόνα, χάνει απλά τις αισθήσεις του κρατώντας την αναπνοή του και ξυπνά σε λίγο όταν ο κατώτερός εγκέφαλος θέσει και πάλι την αναπνοή σε λειτουργία και αποκαταστήσει το pH και τα επίπεδα αναπνευστικών αερίων μέσα στα φυσιολογικά όρια τους. Αν όμως αυτό συμβεί ενώ το άτομο είναι βυθισμένο σε νερό τα πράγματα είναι διαφορετικά. Κλασσικά το φαινόμενο της απώλειας των αισθήσεων συμβαίνει σε ένα βάθος από τα 15 μέχρι τα 4-5 μέτρα κατά την ανάδυση και οι δύτες χρησιμοποιούν χαρακτηριστικά τον όρο «ραντεβού με τα 9 μέτρα». Βλέποντας τον δύτη να ανεβαίνει προς τα πάνω παρατηρούμε φυσαλίδες αέρα να βγαίνουν από το στόμα του και τη μύτη του. Η αμέσως επόμενη αυτόματη κίνηση είναι η εισπνοή. Το νερό που δεν το βλέπουμε βέβαια, εισέρχεται στον πνεύμονα αντί για φρέσκο αέρα. Η είσοδος του νερού μπορεί ενίοτε να προκαλέσει λαρυγγόσπασμο και ξηρό πνιγμό ή να πλημμυρίσει τον πνεύμονα και να προκαλέσει πνιγμό από εισρόφηση υγρού. Υπάρχει η πιθανότητα αν το άτομο πάθει το περιστατικό σε σημείο που η πλευστότητά του να είναι αρνητική να μην βγει ποτέ στην επιφάνεια.

Το πόσο μπορεί να κρατήσει κάποιος την αναπνοή του χωρίς να χάσει τις αισθήσεις του είναι κάτι που δεν μπορεί να προβλεφθεί με κανένα απολύτως τρόπο. Δεν είμαστε σε θέση να γνωρίζουμε πόσο συχνά και πόσο κοντά έχουμε φτάσει σε απώλεια των αισθήσεων μας σε μια άπνοια. Το παράδειγμα της εισαγωγής είναι ένα πραγματικό περιστατικό και μας δείχνει ότι μπορεί να συμβεί ακόμα και σε μια βουτιά όπου ο δύτης «έχει το βάθος». Οι πιθανότητες είναι πως όσο περισσότερο χρόνο κρατάμε την αναπνοή μας τόσο πιο κοντά έχουμε φτάσει σε ένα τέτοιο περιστατικό. Αρκετές φορές απέχουμε χωρίς να το γνωρίζουμε κιόλας, μερικά μόλις δευτερόλεπτα από το blackout. Και αυτό είναι το σημείο που χρήζει ιδιαίτερης προσοχής. Η ζώνη του λυκόφωτος είναι μια ζώνη με διακύμανση από άτομο σε άτομο αλλά και στο ίδιο το άτομο από μέρα σε μέρα ή ακόμα και κατά τη διάρκεια της ίδιας μέρας. Δεν την βλέπεις ούτε την αισθάνεσαι. Το γνωρίζεις μόνο αφού έχει συμβεί. Σχεδόν ποτέ πριν, διότι προειδοποίηση δεν υπάρχει. Μένει λοιπόν ο δύτης να εκπαιδευτεί με τέτοιο τρόπο ώστε να μειώνει την κατανάλωση οξυγόνου κατά τη διάρκεια της βουτιάς στο ελάχιστο να αναγνωρίζει κάποια πρόδρομα σημεία όπως είναι για παράδειγμα οι ακούσιες συσπάσεις του θώρακα και να αποκτήσει μια τακτική ασφαλείας στις βουτιές του με πάντοτε κάποιο σύντροφο να τον παρακολουθεί καθ’ όλη την διάρκεια της βουτιάς και να βρίσκεται σε ετοιμότητα να τον βοηθήσει σε ένα απροσδόκητο περιστατικό απώλειας των αισθήσεων ή απώλειας του κινητικού ελέγχου.

Η ουσία του αθλητισμού είναι η βελτίωση της απόδοσης. Επομένως έτσι και στην αθλητική άπνοια αναζητάμε βελτίωση της απόδοσης. Με άλλα λόγια αναζητάμε αύξηση της άπνοιας. Μέσα από μια διαδικασία προετοιμασίας θα μάθουμε το σώμα μας να δέχεται τις εκτροπές που η άπνοια εξ ορισμού του προκαλεί, λιγότερο οδυνηρά και πάνω από όλα σταδιακά και σε συνθήκες ασφάλειας. Θα μπούμε σε μια μακρόχρονη διαδικασία προσαρμογής και θα δούμε το αναπνευστικό κέντρο να διεγείρεται λιγότερο έντονα από το διοξείδιο του άνθρακα. Η αγγειοβρίθεια των ιστών μας θα αλλάξει, η ποσότητα αιμοσφαιρίνης θα αυξηθεί και γενικά το σώμα μας θα προσπαθήσει να μας βοηθήσει να επιβιώνουμε καλύτερα στις συνθήκες της άπνοιας. Η διαδικασία αυτή απαιτεί υπομονή και σωστά βήματα και να θυμόμαστε πως ένα λάθος μπορεί να αποβεί καταστρεπτικό. Ακολούθως θα μιλήσουμε για το σύστημα ελέγχου της αναπνευστικής δραστηριότητας από τους περιφερειακούς υποδοχείς και για το ρόλο του ίδιου του οξυγόνου στον έλεγχο της αναπνοής. Θα περιγράψουμε με μεγαλύτερη λεπτομέρεια τις προσαρμογές του ανθρώπου στις συνθήκες της άπνοιας και θα αναζητήσουμε απαντήσεις για τα υπόλοιπα ερωτήματα που θέσαμε.